Kıymetli okuyucularım Kastamonu'nun münbit topraklarında isimlerini saymakla bitiremeyeceğimiz nice gönül ehli Hak eren yetişmiş, adım attıkları her yere ilmin, irfanın, efendiliğin çiçeklerini, nurlarını yaymış bir çok gönlü inşa etmiş, nice güzelliklere vesile olmuşlardır.

Kastamonulu nice büyük Hak dostunun menâkıbnâmeleri üzerine kıymetli çalışmalar ortaya koyan Mustafa Tatcı Hocamızın eserlerinden istifade ederek bu hakikat erlerinin izini sürelim. Yaşadığımız şehrin mânevî iklimini birlikte teneffüs edelim; onların gönül dünyalarından süzülüp gelen irfan damlalarından nasiplenelim.

Bu hafta, Kastamonu'nun Taşköprü ilçesinde doğmuş olan Halvetî/Şabânî azîzlerinden Hasan Ünsi Hazretlerinin yetiştirdiği, yaşadığı dönemin eli kalem tutan müelliflerinden İbrâhim Hâs Halvetî'nin "Risâle-i Mukâleme-i Hâs" adlı eserinden bahsetmek istiyorum. Hacmi küçük ama muhtevâsı derin, çok güzel bir eser.

Bu nadide eseri Mustafa Tatcı Hoca "Tasavvufî Konuşmalar" adıyla bizim için hazırladı. H Yayınları tarafından yayımlandı.

Tatcı Hoca'nın belirttiğine göre mukâleme'de ele alınan konular "sıfatlar ve zat tecellisi" hakkında yaşanan hâllerle ilgili ince ayrıntılar içermesi yönüyle dikkat çekicidir. Çünkü tasavvufi makâm ve hâllerin nasıl yaşandığına dair çok az eser vardır.

İbrâhim Hâs'ın hayatına dair fazla bilgi bulunmadığını belirten Tatcı Hoca, Hâs'ın "Silsilenâme, Divân'ı ve Sûfiler Tezkiresi" adlı eserleri üzerinde tasavvuf tarihi ve araştırmalarında çalışmalar yapıldıkça yeni bilgilerin açığa çıkacağına dikkat çekiyor. Buradan anlaşıldığına göre Ibrahim Hâs'ın günümüz insanına kazandırılması gereken gün yüzüne çıkmayı bekleyen eserleri mevcut.

Tasavvufî Konuşmalar'ın 18. Yüzyıl İstanbulunun konuşma dilini yansıttığına da dikkat çeken Tatcı Hoca, Türk Dili araştırmaları açısından önemli bir kaynak olduğuna da işaret ediyor.

İbrâhim Hâs 17. - 18. Yüzyıl arasında yaşamış, tanınmış mutasavvıf, Kastamonulu Hasan Ünsî tarafından yetiştirilmiş, Türk tasavvuf tarihi ve edebiyatı araştırmaları için son derece önemli bir şahsiyettir (Tatcı, s.1). Ibrahim Hâs'ın belirttiğine göre annesi de Hasan Ünsî'nin dervişidir.

İbrahim Hâs, İstanbul'da doğup büyümüştür. Tasavvuf eğitimiyle ilgili kendi kalemiyle verdiği bilgiler şöyledir:

"Pîrim Hazreti Şeyh Hasan Ünsî (k.s.a) Hazretleri'nin yed-i saâdetlerinde bu fakîre Tevbe Müyesser olmuştur. Fe Hamdün sümme hamdün sümme hamdün. Hicretin 1117 senesi Ramazan-ı Şerif'in on beşinci günü idi. Bu fakir ekseriya tevhidde idim. Şeyh Hazretlerinin emir buyurdukları üzere meşgûl idim. Ve ekseriyâ gündüzlerde uyur idim. Bir gün yine hânemde tenhâ uyurken sayıklayıp söylenmişim. Meğer vâlidem merhûme yanımda hâzır imiş; benim söylendiğimi gûş eylemiş. Çün Uykudan uyandım, vâlidem bu fakîre eyitdi ki "sen uyurken acîp ve garîb kelâmlar söyledin." eyitdim "ne söyledim?" vâlidem dahi benim söylendiğim kelâmları bana bir bir Takrîr eyledi. Çünkü vâlidem merhume Hazret-i Şeyh'den münîbe idi. Mübâlağa ile sâhibe-i riyâzat ve mücâhede idi. Edeben soyunup ve uzanıp yatmaz idi. Gece ve gündüz daima oturur idi. Gündüz oturduğu yerde uyurdu. Gece hiç uyumaz idi. Ve çerâğ yakmazdı. Ve perhiz üzereydi. daima Lisânı zikr eder idi. 60 yıl bunun üzerine Ömür geçirmiş idi. Hazreti Aziz'in makbûl bâcılarından idi. Ve sahibetü'l - kerâme idi. Hattâ, vefâtından sonra dahi kerâmeti zâhir olmuştur. Çok kimseler onun ettiğini etmeye kâdir olamadılar. Pes validem eyitdi; "Ben şimdi Aziz Hazretlerine giderim. Zirâ rüyam vardır rüyâmı söyleyem ve hem senin uyurken söylediklerini dahi söyleyem." deyip, kalkıp gitmek istedi. fakîr dahi elini bûs edip eyitdim; "Azîz Hazretlerine var. Ammâ benim uyurken söylediklerimi sakın Hazret-i Azîz'e söyleme," diye çok niyaz ettim kabul eyledi. vâlidem merhum kalkıp Azîz Hazretlerine gitti. Vâlidem merhûme der ki "çün azîz Hazretlerine vardım, içeriye girdim Mübârek elini bûs eyledim, izin verdi. oturdum, rüyâmı tâbir ettikten sonra buyurdular ki "dahi söyleyecek bir sözün var mıdır?" Eyitdim; "Hayır yoktur!" buyurdular ki "Sen de bir söz dahi vardır onu da söyle." Eyitdim; "gayrı söyleyeceğim yoktur." Buyurdular ki "oğlun İbrâhim'in bugün uyurken dahi söylediği sözleri söyle," dedi. Ben hemân gaşy olup mütehayyir oldum. Eyitdim; " Sultanım İbrahim tenhâ hânede yatıp uyurken onun söylediği sözler cenâbınızın malûm-ı şerîfleri olduktan sonra onun ne söylediği dahi ma'lûmunuzdur. size takrîre ne hacettir?" dedim. Buyurdular ki "öyle olsun. Ammâ yine söyle" dedi. Eyitdim; "bugün hânede uyurken şöyle şöyle sözler söyledi" diye ol kelâmları bir bir takrîr eyledim. Hz Azîz buyurdular ki "Ya şol sözü de söylemedi mi?" dedi. Ben ise o sözü unutmuş idim şeyhe noksan söylemişim. Sonra hâtırıma geldi. Eyitdim; "Sultanım onu dahi söyledi, ama ben unutmuşum efendime noksan söylemişim. Gaflet eyledim afv buyurun" dedim. Buyurdular ki "bu sarığı ol dahi sarınır" deyip mübarek başlarındaki siyah sarığa işaret buyurdular "ve hem o dahi bunun olur" deyip mübarek elleriyle mubârek sînesini işaret buyurdular. Ve bu münasebet ile çok müjdeler ve bir nice sözler söylediler. Ama ben anlayamadım ve tekrar sual etmeye dahi cesaret edemedim diye vâlidem merhûme bu fakire böyle hikâyet edicek ..."

İbrahim Has Halvetî, kendisine verilen hilâfet görevini, o dönemin İstanbul Türkçesiyle kaleme aldığı ifadelerle böyle anlatıyor. Devamında, bu haberi aldığında yaşadığı şaşkınlığı ve sürûru dile getiriyor. Kendisini aslında hiç beğenmediğini, bu sebeple söz konusu haberin kendisini ne denli memnun ettiğini özellikle ifade ediyor. Ertesi gün şeyhi Hasan Ünsî Hazretlerinin huzuruna gidiyor, kuvve-i şerifeyi kuşanıyor ve kısa bir süre sonra kendisine hilâfet görevi tevdi ediliyor.

İbrâhim Hâs, kitâbetle meşgul olmuştur. Yani yazardır. Üstâdı Kastamonulu Hasan Ünsî Hazretleri'nin kurduğu vakfın kâtipliğini yaptığını kendisinden öğreniyoruz (Tatcı, 2020, s. 6). Hasan Ünsî Hakka yürüdükten sonra, avâm-ı nâs'ın kitâbetinden dolayı ona itibar ettiğini ve ona çeşitli dünyevî menfaatler teklif edildiğini, fakat kendisinin bu tekliflere itibar etmediğini, buna rağmen her geçen gün bu tekliflerin arttığını, her ne kadar bu dünyevî maişetlerden kaçmak istese de mecburen içine düştüğünü, kurtuluş olmadığını anlayınca teslim olmakta karar kıldığını anlatır. Fakat bu durumdan memnun olmadığını şu sözleriyle ifade eder. "...Teslimiyette karâr eyledim. Ammâ, daim melûl yürür idim. Bu sûret Hazret-i Ünsî 'nin nefesi idi ki zuhûra geldi. Fakîr ise, beni avâm içine bıraktılar, diye her bâr ağladım..." İbrâhim Hâs, 20 sene kadar bu hâl üzere çeşitli minnetlere, belâlara düçâr olduğunu, fakat Allah'ın yardımıyla methedenlerin methine, ikrâmlarına kanmadığını, doğru yoldan hiçbir zaman sapmadığını da yine o zarif üslûbuyla dile getirir.

İbrâhim Hâs'ın, Tatcı Hoca'nın "Tasavvufî Konuşmalar" adıyla yayınladığı bu eseri, 1750 senesinde, bir dervişin bazı sorularına verdiği cevaplardan oluşuyor. Tatcı Hoca bu risâlenin tasavvuf felsefesinin temel bazı konularının ince ayrıntılarını naklettiği için, fevkâlâde önemli olduğuna dikkat çekiyor.

Karşılıklı konuşma şeklinde yazılan bu eser, "... sûfi sözlerini bilen fakat bu sözleri hâl haline getiremeyip işin felsefesinde kalan bir dervişin sorularına verilen cevaplardan meydana getirilmiş bir söyleşidir." (M. Tatcı, s.34).

Eserde adı geçen dervişin İbrâhim Hâs'a sorduğu sorulardan bir kaçı Tatcı Hocanın sadeleştirmesiyle şöyledir :

Soru:

Derviş sordu: Ey kişi! Ne adın sâhibisin? Hangi nâm ile anılırsın? Hangi diyârdansın? O diyârda sana kim derler? O diyârda bulunanlar hep senin gibi midir? Orada senden başka kimse var mıdır? Yoksa o diyârda Yalnız sen mi varsın? Bu illere hangi vesileyle düştün? Bu diyâra sefer edip gelmekten muradın nedir? Bu sefer nasıl bir seferdir? Bu seferin nereye kadar sürecektir? Sen bu ilde daim bu karar üzere misin? Bu ilde mekânın ne mekândır? O mekân nerdedir? Senin bu mekânda işin ne? Dilerim ki sorularıma cevap verirsin!

Cevap

Dedim: Ey dost, gerçi sen benim adımı lâkabımı hangi diyârdan geldiğimi ve mekânımı sorup bilmek istiyorsun. Fakat sözlerin Muammâ gibi. Zirâ senin bu sözlerin diğer insanların sözlerine benzemiyor. Senin murâdın, bu sözlerin hakîkatini anlamak olsa gerek. Madem ki sordun, sorduğun kadar cevap vereyim. Söyleyeceklerime iyi kulak ver: O diyâr adına şehri amâ denilen bir diyârdır. Lâhut denizinden ötede muhteşem bir şehirdir. Orada olanların hepsi birdir, birbirine benzerler. Şöyle ki aralarında hiç fark yoktur. Orada bulunan yalnız olur, ondan başka kimse bulunmaz. Tek ve tenha hemen kendidir. Yine o diyârdan bu yâd illere gelenler, oradan sürgün, garip ve bî-çâre gelirler. Buraya gelirken de oradaki adlarını bırakıp bir başka ad takınırlar.

Onları bu âleme şunun için gönderirler: İnsan denilen bu varlıkta, birbirinden ileri yedi iklim vardır. İnsanın bu âleme sefer edip gelmesi yine bu yedi iklime sefer etmek içindir. Bu iklimlere sefer etmek ancak bu âlemde olur. Başka bir âlemde olmaz. İnsandan başka bir mahlûk bu yolculuktan haberdâr değildir. Bu yolculuk insana mahsustur. Bu iklimlere sefer eden insanın sırrıdır.

Şu cihetle ki zat tecellisinin insan sırrına taalluku vâsıtasıyla hâsıldır bu tecelli ve sırrın insana da geçmesi söz konusudur. "Biz İnsanı en güzel biçimde yarattık"(Tin, 4) buyurulan insan, bu insandır. Bu insan kendisinin sır ile ilgisi yönüyle ahsen-i takvîm'de halk olunmuştur. Onun için, bu insanî sırra tıfl-ı manevî (mânâ çocuğu) derler. Bu iklimlere sefer ettiği için, sâlik-i hakîki (hakîki yolcu) da denmektedir. Herkesin maksadı bu sırdır ve bu sır, ancak bu âlemde, yani insan vücudunda ortaya çıkar.

Ne var ki çok insan, bu âleme hangi diyârdan sürüldüğünü bununla nâsûta (bedene) niçin geldiğini bilmez. Kendinden habersiz yürür gezer! Fakat, bu hakîkî yolculuktan haberdâr olanlar, bu âleme niçin geldiklerini, burada misafir olarak bulunduklarını bilirler. Diğer taraftan, "amâ" da ahsen-i takvîm olan insanın mekânı ne mekândır diye sormak lüzumsuzdur. Eğer, sen seni buldunsa, o mekân nasıl bir mekândır nerededir, bilirsin. Âşık eğer, kendi diyâr (makâm)ında ne adla veya lakapla anıldığını, azıcık söylese, onu tekfîr edip taşa tutarlardı. Bulunduğu makâmda ona kim derler, söyleseydi, ateşte yakıp külünü rüzgâra verirlerdi. Ama ne yapayım ki sana bundan fazlasını söyleyemem!

Fakîr, bu nâsût âleminde her işten berîyim. Hiç bir arzum da yok. Ve her ülfetten âzâdeyim. Şimdi adım İbrahim'dir ve mahlasıma da Hâs demişlerdir.

Soru

Derviş dedi: Ey Hâs, senin adın İbrâhim olup sana Hâs denildiği bilinmektedir. Ben diğer adını soruyorum. Söylersen söz açılır. Söz sözü açar, rûha cilâ olur. Onunla gönül aynasının tozu silinir. O cilâda bir büyük sır müşâhede olunur. Bu müşâhede ile gönül ve cân sevgiliden başka nesneleri düşünmekten kurtulur. Sevgilinin sohbetiyle gönlü sevinçle dolar.

Vereceğin cevaplarla gönlüm huzur bulsun istiyorum. Zirâ Hâs'ın sohbetidir. Onun için Hakkı verilmelidir.

Cevap:

Dedim ki: Ey dost, benim öbür adımı soruyorsun. Onu sana nasıl anlatayım ki anlayasın!

O adımın sınırı ve çerçevesi yoktur. binden mütecâvizdir Tamamı kendi hazînemde kilitli ve gizlidir. Ondan haber vermek doğru değildir. Zirâ, üzerine Muhammed'in (s.a.v) mührü vurulmuştur. Açılmasına, kimse cesaret etmeğe kâdir değildir. O mühür yine kendisi tarafından açılabilir. Bir kere miftâhı bana teslîm olunmuştu.

"Oysa, göklerin ve yerin hazîneleri Allah'ındır" (Münâfikûn, 7) âyetindeki "Hakk'ın hazîneleri" bu sırdan kinayedir. Bu hazîne insana verilmiştir. İnsanda olduğu için de ona hazâin-i insaniyye derler. On sekiz bin âlem, esmâ ve hey'et (sûret)leriyle onda mevcuttur. Nice kişi bu insanî hazînenin izahından âciz kalmıştır. Hâl böyle iken Hâs İbrâhim denilen Fakîr, o sırrı açıklamaya Kâdir olabilir mi?

Bilmelisin ki bu hazîne her insanda vardır. Fakat herkes kendindeki bu sırdan haberdâr değildir.

Her kim ki bu sırdan haberdârdır, o, cenab-ı Hakk'ın sırlarının sâhibidir.

Her kim ki bu hazîneden haberdâr değildir, o kişi sırra mâlik değildir.

Her kim ki bu mührün açılmasına teşebbüs ederse, nâ-mahremler onu taşa tutarlar.

Hâlbuki âşık, isimlerinin tamamını açıkça zikreder. Ârifler de bu sözleri işitirler ve gönülleri huzur bulur. Sözün manâsını anlarlar. Hak âşıkının bu sözlerini, onlara düşmanlık edenler de işitirler, ama onlar anlayamazlar. Bilmezler ki ne söyler! Eğer ne söylediğini bilselerdi, onu Mansûr'dan beter ederlerdi. Fakat, neylesinler, bilmezler ve anlamazlar. Fakîr hayli zamândır her hâlden (yani konuşan aşık ve anlamaya çalışan ârif hâllerinden) kurtulmuş durumdayım.

Soru

Derviş dedi: Ey Hâs, Hak âşıklarının hazînelerinde hakkın isimleri vardır. O isimler onları zikretmezler mi ki onlar onu zikrederler? Başka bir ifadeyle onlar zikrin hakikatiyle değil midir ki oturup zikrederler? Zâkir olan Hak'ladır, yine Hakk'ı Zikreder. O ki Hakikatte mezkûr, yani zikredilendir. Ama bir zâkir, sırrında mezkûr olmuşsa, şüphesiz zâhirinde zâkirdir. Eğer zâkir hakikatiyle mezkûr olmazsa o zâkir olamaz. Ondan zikredenin kendisi mezkûrdur. Sen onu zâkir zikreder sanırsın. mezkûr olanın kendisi zâkir ile birliktedir ve zikreden mezkûrdur.

Cevap

Dedim ki: Ey dost, Sâlikin başlangıçtaki hâli söylediğin gibidir. Yani zikreden mezkûrdur. Bu hâl yolun başındaki sâlike açık değildir. Onun için zâkir ben zikrediyorum sanır. Amma yolun sonundaki sâlikte, bu gizli hâl açığa çıkmıştır.

Bir kişi zâhirde zâkirdir o mezkûrdan habersizdir.

Bir zâkir, mezkûru bilmediğinden zikreder, o zâkir Haktan gafildir. Zirâ zâkirin zikri mezkûr içindir. Zikrettiğinin kim olduğunu bilmez. Bu zâkir eğer zikretmezse maksadından uzaklaşır ve zikrin hakikatine ulaşamaz.

Mahlûkun, Hâlıkı lisânına getirip zikretmesi, hâlin hakîkati değildir. Ama Hakkı Hakla zikretmek demek olur. Buyurur ki "Siz beni anın ki ben de sizi anayım" (Bakara, 152) Bunun sırrı zâhirdir. Fakat bir kişi Allah'ı bilmiş ve onu bulmuşsa o hakla olmuştur. O ne zaman hâl ile bu makamda kuvvet bulursa, onun zikri gafil zâkir'in Zikri gibi değildir. O zatın zikri başkadır. Bu kişi hakîki zikir hâlinde iken Hakkı bir nefes lisanına getiremez. Getirmeye de gücü yoktur. Eğer Hakk'ın adını bir defa andığında, onun ne olduğunu sana işaret etsem beni tekfîr edersin.

Bu zikir, nasıl bir zikirdir, bilir misin? Buyurur ki "Bunlar, iman edenler ve gönülleri Allah'ın zikriyle tatmine erenlerdir? Her zâkirin zikrinin aynı olduğunu sanma! Zâkirin zikrinden kalbe itminan gelmez. Kalp Hakk'ın zikrinden itminan bulur. Bir kalp mutmain olmamışsa, onun zikri, hakîki zikir değildir. Bu şekilde bir zikir, yolun başındaki zâkirin zikridir ki gaflet iledir. Zirâ o Hak'tan başkasıyla birliktedir. Ancak bir kalp onun zikriyle itminan bulmuştur, onun zikri hakiki zikirdir gafillerin zikri gibi değildir.

Gafillerin kalbiyle, uyanmış agâh kişilerin kalbi aynı değildir. Bir zat hakiki zikir hâlinde Hakk'ı lisânına getiremez ve sürekli o halde duramaz.

Fakîr şimdi ne zâkirim ne de mezkûrum!

Soru

Dervîş dedi: Ey Has İbrâhim, "Fakîr şimdi ne zâkirim ne de mezkûrum!" dersin. Şimdi sen ne durumdasın ve ne iş sâhibisin ki Hakkın zikrinden yüz çevirdin? Yoksa her bir nesneden âzâde misin? Sen bu demde nerdesin? Yoksa bir yerde değilsin de onunla onda mısın? bilmem ki ne kerem madenisin! Bilmem ki Hakk'ın ne büyük seçkin ve önde gelen kişilerindensin. Acaba senin hâlin nasıl bir hâldir ki o halde zâkir ve mezkûr değilsin. Sen nesin ve ne hâldesin ki zâkirlikten ve mezkûrluktan berî ve ondan uzak olasın? Ya bu senin işin ne biçim bir iştir? Niye böyle bir işe giriştin de her bir tekellüften kurtuldun? Gizlemeden cevap verin ki zevklenelim.

Cevap

Dedim: Ey dost, sana hâlimden nasıl haber vereyim? Çünkü söz ile anlatılmaz. Söyleyeyim desem söylenmez. Söylemesi kâbil değildir. Bizden önce pek çok kimse, bu hâli anlatayım dedi anlatamadı. Anlatmak isteyenlerin sesleri de büyük gürültü çıkardı. Netice itibariyle bu hâli, kimse anlatamaz.

Her kim ki bu makâmdan bahsettiyse, başını verdi. Ona, "merd-i meydân" demişlerdir. O kişi, imâm-ı hûbândır.

Diğer taraftan kim ki bu demde sustuysa, o fitneye sebep olmamıştır. Erenler susmayı muteber kabûl etmişlerdir.

Şimdi bu sır iklîminin hâl ve vicdanda yaşanırken verdiği zevkini açıklaması, yine hâl ehli tarafından bilinmektedir. Bundan fazla söylemenin imkânı yoktur.

Fakat âşık, bu sırrın şevkinin harâret ve zuhûrundan bu hâlin verdiği dert ve gamla kendini kaybedip ayrılık denizinde yüzmeye başlar. Sâhilinden öyle uzaklaşmıştır ki gücünü yitirip, denizde boğulmaya yüz tutmuştur. Bu demde hayâtından ümidini keser. Orada tamamen ümidini yitirdiği bir sırada ona, "Size âyetlerimi yakında göstereceğim, benden acele istemeyin" (Enbiya, 37) Sırrı zuhur eder. Bize göre bu âyetin sırrında da gizli bir haber vardır ki o konuda söz söylemek doğru değildir. Ulu bir sırdır ve gizlenmiştir. Âşık bu sırra ne zaman boyanırsa, sahilden de denizden de kurtulur. Bu makâm bir sırdır. Söylenmez, yaşanır. (İbrâhim Hâs, Tasavvufî Konuşmalar Risâle-i Mükâleme-i Hâs, hazırlayan Mustafa Tatcı, 2016, H Yayınları).

Kıymetli dostlar, eserdeki ilginç soru ve cevaplar devam ediyor. Bunlardan yalnızca birkaçını sizlerle paylaşabildim. Ancak bu eser, bir kez okunup kenara bırakılacak türden değil. Her okuyuşta yeni bir anlamın, yeni bir hikmetin kapısını aralayan bu kıymetli çalışmayı tekrar tekrar okumakta fayda var. Zira irfan ehlinin sözleri, üzerinde düşünüldükçe gönlümüzde yeni pencereler açar.

Hayırlı günler, Allah'a emânet olun.