Bugün, Kastamonu’nun irfan kaynaklarından biri olan Hasan Ünsî Hazretleri’nin izini, Mustafa Tatcı Hoca’nın kıymetli eserlerinden istifade ederek sürelim.

Kıymetli okuyucularım,

Bugün, Kastamonu’nun irfan kaynaklarından biri olan Hasan Ünsî Hazretleri’nin izini, Mustafa Tatcı Hoca’nın kıymetli eserlerinden istifade ederek sürelim. Geçtiğimiz hafta, onun yetiştirdiği kıymetli talebelerinden İbrâhim Hâs’tan söz etmiştik. Şimdi ise İbrâhim Hâs gibi gönül ve irfan dünyamıza değerli eserler bırakmış, talebeler yetiştiren Hasan Ünsî Hazretleri’ni daha yakından tanıyalım.

Hasan Ünsî Hazretleri, 1645 yılında Kastamonu’nun Taşköprü ilçesinde dünyaya gelmiştir. Babası Recep Efendi’dir. A‘rec Hasan Efendi olarak da tanınan Hasan Ünsî, hem zâhirî hem de bâtınî ilimlerde derinleşmiş sûfîlerdendir.

İlk eğitimini doğduğu topraklarda, Kastamonu’da almış; küçük yaşlarda İstanbul’a giderek medrese tahsilini tamamlamıştır. Henüz yirmi yaşındayken müderrislik makamına yükselen Hasan Ünsî, 1665 yılı civarında Ayasofya’da Beyzâvî Tefsiri ve Mesnevî-i Şerif okutmuştur. İlim meclisine katılan pek çok âlimin sorularını cevaplandırmış, karşılaştıkları ilmî meselelerin çözümüne katkıda bulunmuştur.

Hasan Ünsî genç yaşlarda ilâhî aşka düşünce, müderrisliği bırakıp Halvetî/Şabânî Şeyhi Karabaş-ı Veli'ye bağlanmıştır. Kâmil bir mürşit olan Karabâş-ı Velî devrinde pîr-i sâni diye Şöhret bulmuştur.

Hasan Ünsî, Karabaş-ı Veli tarafından seyr ü sülûktan mezun olmuş ve hilâfetle görevlendirilerek, erkân-ı Şabâniyyeyi İstanbulda yürütmüştür. Tatcı Hocanın belirttiğine göre irşâd görevi ile İstanbul'a gönderildikten sonra 1664'ten 1683'e kadar 19 seneden fazla Acem Ağa Camii'nde oturmuş, sonra Alay Köşkü yakınlarındaki halveti'lere ait saçlı Emir veya Aydınoğlu Tekkesi diye anılan tekke tamir ettirilerek buraya nakletmiştir. Ahmet Hasîp Efendi'nin manzum dergâhnamesinde bu Tekke:

Rûşenâ ile dili zulmeti Mihnet-kededen şem-i âmâlini yak tekye-i Aydın Dede'den

Eldeki varını sarf eyle der-i tevhîde Â'recin tekyesine eyle kadem-rencîde beyitleriyle anlatılmaktadır.

Hasan Ünsî, Sultan Avcı Mehmet zamanında, Padişah çuhadarı Kara Mehmet Ağa'nın dizlerindeki ağrıyı tedâvi etmesiyle padişahın dikkatini çekmiş ve padişah onun sarayda, Harem-i Humâyûnda vaaz etmesini istemiştir. Hasan Efendi, Padişahın bu isteğine "Pîrim Şeyh Ali Efendi Hazretlerinden izin olmayınca olmaz. Buraya da onun izniyle gelmişiz" diye cevap vermiş, bunun üzerine Sultan, Karabaş-ı Velî'den Hasan Ünsî için izin almıştır. Hasan Ünsî iki yıl saray mensuplarına va'zda bulunmuş, devrân ve zikrullah ettirmiştir. Saraydan bir çok kişi Hasan Ünsî 'ye bey'at etmiştir.

Devrinin İstanbul meşâyıhının en saygınlarından biri olan Hasan Ünsî, zühd ve takvâ ehli, hâl ve irfân sahibi, keşif ehli bir kâmildir.

Nefsini ipek gibi güzel ahlâk ile bezeyen Ünsî'nin kapısı gönül hastalarının şifa bulduğu bir yerdir. Konuşması düzgün tatlı etkili ve hikmetliydi. Hasan Ünsî, başına Halveti /Şabânî erkânı üzere siyah taç sarınır, üzerinden de beyaz Risâle sarkıtırdı. Eski fakat temiz bir elbiseyle ve ayağında eski bir pabuçla dolaşırdı. Gösterişli ve kıymetli nesnelere itibar etmezdi. Dervişlerine alaca kaftan süslü ve pahalı giyecek giymemelerini tavsiye ederdi. Ancak giyen olursa onlara herhangi bir şey söylemezdi.

Genellikle seccâde üzerine bazen de minder üzerine oturur ve yastığa dayanmazdı. Sürekli abdestli dolaşırdı. Kimse onu uyurken görmemişti. Vakitli vakitsiz yanına ne zaman gelirse hû diyene kapısını açardı. Hasan Ünsî 81 yıl gibi uzun sayılabilecek bir ömür sürmüş ve 9 Kasım 1723'te kendi tekkesinde Hakka yürümüş ve tekkenin haziresindeki türbesine sırlanmıştır. Türbe İstanbul'da Gülhâne Parkı'nın batı yönünde Alay Köşkü karşısında bulunan Aydınoğlu Tekyesi bünyesindeki kendi sağlığında yapılan üzeri kurşun örtülü kârgir taş türbede medfundur. (İbrâhim Hâs Şabânî, Hasan Ünsî Halvetî Menâkıpnâmesi, haz. Mustafa Tatcı, s. 3-5).

Hasan Ünsî aynı zamanda kendi vefâtına tarih düşüren, konuşmalarında vefâtının târihini ilân eden ender sûfîlerdendir. Vefâtına düşürdüğü tarih şu şekildedir.

Bildi ömrün târihin oldu Hasen gamdan esen

Bihi ni'am dâr muttakîn evc zihnî cây-ı hasen

Tatcı Hocanın tespitlerine göre Ünsî bir rubâisinde de yaşını bildirmiş ve hangi yılda vefat edeceğini lafzen söylemiştir.

Bin yüz otuz altı senesi vifâk

Erişdim seksen bire bi'l ittifâk

Çün ömür bunda Tamâm oldu hemân Hicret ettim dosta bundan bi'r-rifâk

Hasan Ünsî 'nin divânında vefat tarihine ilişkin başka manzumeleri de bulunmaktadır.

Tatcı Hocanın menâkıbnâmeden aktardığına göre Hasan Ünsî, ömrünü sürekli riyâzet ve mücâhede ile geçiren, kendi deyimiyle "Altmış sene ayaklarını uzatıp yatmamış" geceleri kâim, gündüzleri sâim bir kâmildir. Dervişlerine;

"Ben riyâzet ve mücâhede ile ömür geçirdim. Nice günler aç kaldım ve yirmi yaşımdan beri bir yanım üzere yatmadım ve ayaklarımı uzatmadım. Bunlardan mâadâ nice meşakkat ve minnetler çektim ki söylesem inanılmaya" derdi. Gerek sülûkunda ve gerekse sonrasında aç ve susuz çok emekler çektiğini şu sözleriyle anlatır;

"İlm-i zâhir için nice meşakkatler ve nice zahmetler çektim... Ya ilm-i bâtın için nice ders u belâ ve nice cevr ü belâ müptelâsı oldum. Şöyle ki yemeği içmeği terk eyledim. Ale'd- devâm perhîz üzere idim. Ve uykuyu terk edip gece ve gündüz sa'y -ı belîğ ile işime meşgûl idim. Câ be câ uyku gelir uyur oldum. Çileye girdim. Nice yıllar çile içinde oldum. Çileye dahi alıştım. Uyumaya başladım. Çileyi bırakdım. Perçem salıverdim. Perçemi ip ile tavanın halkasına bağladım. Uyku gelince ol ip perçemimden çekerdi. Gözüm açılırdı. Nice seneler dahi Bu hâl üzere oldum. Buna dahi alıştım. İp perçemimden çekince uyanmaz oldum. Şöyle ki başım perçemimden asılı rahat uyur oldum. Percemimi traş eyledim. Bir demrenli ok tedârik eyledim. Okun yelek tarafını yere vaz' edip depremini alnıma dayadım. Uyku gelip dayandıkça okun depremi alnıma batar idi. Gözüm açılır idi. Şöyle ki alnıma nasır oldu. Bundan ileri büyük mücâhede ve nice mihnet ve derd çektim ki söylesem itikâf olunmayacak mertebedir. Yedi gün aç kaldım. Şakirdlerim ve dervişlerim ve halîfelerim katı çok idi. Ekserisi ganîler idi. Onlardan nesne taleb etmedim. Şöyle ki namazı ayak üzre kılamaz oldum. Olduğum odanın rafları üzre fareden kalmış kuru ekmek ufakları olur. Onu aradım bulamadım. Ve bir kimseye bu hâli izhâr etmedim. Bundan yüce nice riyâzetler çektim ki helâk olmağa bir ramak kalmış idi. Allah teâlâ bana sonra rızk ihsan eyledi. Sırr-ı Hudâ'ya böyle böyle nice riyâzetler ve mücâhede ile eriştim."

Hak sırlarına erişmenin öyle kolay olmadığını bu menâkıbnâme sayesinde bir kez daha anlıyoruz. Manevî mertebelerde yükselmenin yolu, riyâzet ve mücâhede ile nefsi terbiye etmekten geçiyor. Günümüz insanının içine düştüğü başıboşluk ve ölçüsüzlük düşünüldüğünde, nefis terbiyesini esas alan bu irfanî terbiyenin ne kadar gerekli olduğu daha iyi anlaşılıyor.

Tatcı Hoca, "Maneviyât yolunda çok sert bir mücâhede potasından geçen ve nefsini ipek gibi güzel ahlâk ile bezeyen Ünsî'nin kapısı sadece gönül hastalarına değil, beden hastalarına da açıktır. Öyle ki nefesi hastalara şifâ ve bakışları sülûk ehline kimyâdır. Dile getirdiği husus sûrete bürünür. Ağzından çıkan her söz vücûda gelir. Tasavvuf ehli, sûrî ve mânevî keşif sahibi bir kâmildir." Diyor.

Hasan Ünsî Hazretleri'nin bilinen üç eseri vardır.

Tatcı Hocanın aktardığına göre Hasan Ünsî, bir mutasavvıf olarak bilinmektedir. Oysa O bir şair mutasavvıftır. Şair olarak divânının bilinmemesinin nedeni onun şöhretten kaçınıp divânını sağlığında çoğaltmamasından kaynaklanmaktadır. Ömrünün son günlerinde talebesi İbrâhim Hâs'ı yanına çağırarak, dağınık hâldeki şiirlerinin, vefatından sonra sırasına göre düzenlenmesini vasiyet etmiştir.

Tatcı Hoca, Hasan Ünsî 'nin ilâhîlerinin samimi olduğu kadar iddiasız olmasına rağmen Mısr-i Niyâzi ve Yunus Emre çizgisinde olduğunu ve şiirlerinde tefekkür ve irfanı öne çıkarttığını belirtir. Ünsî 'nin şiirlerinin en önemli yönünün klasik tasavvufî terminolojiyi sözlüklerde bile rastlanmayacak derinlikte manâlar vererek kullanması olduğuna da dikkat çeker.

Mutasavvıf şairin Ünsî mahlasıyla yazdığı ilâhîlerin bilinen üç nüshası da Tatcı Hoca tarafından

"Ünsî Hasan Şabânî, Divân-ı İlâhiyât" adıyla yayınlanmıştır.

Hasan Ünsî 'nin ikinci eseri "Kelâm-ı Azîz" Ünsî 'nin tasavvuf sohbetlerinin

İbrâhim Hâs tarafından derlenen notlarından meydana gelmiştir.

Mustafa Tatcı ve Cemâl Kurnaz bu eseri hazırlamış ve "Bir Erenin Söyledikleri" adıyla hizmete sunmuşlardır.

Bir Kastamonu Ârifinin İstanbul'u aydınlatan irfânının ve kıymetli bir eserinin günümüze kazandırılmış olması çok kıymetli.

Mustafa Tatcı Hocanın araştırmalarına göre; İbrâhim Hâs'ın yazdığı menâkıpnâmede, "Silsile-i Tarîk-i Halvetiyye" adlı eserinde ve diğer bazı kaynaklarda Hasan Ünsî 'nin "Sırr-ı Ahadiyyet" isimli bir eserinden daha söz edilir. Bu eser de Kelâm-ı Azîz gibi Ünsî 'nin sohbetlerinden derlenmiştir. Nazım ve nesir olarak; Arapça, Farsça ve Türkçe derlenip kaleme alınan eserde adından da anlaşılacağı üzere tevhid ve ahadiyyet sırları on iki makâm üzere açıklanmaktadır.

Hasan Ünsî Hz. Pîr Şaban-ı Velî el Kastamonî el Halvetî ''nin kurmuş olduğu erkânın Karabaşiyye kolundan yetişmiş bir mürşid-i kâmil , âlim, ârif ve şair bir mübârektir. Ünsî 'nin mürşidi bu erkânda pîr-i şâfi diye anılan Karabâş-ı Velî nâmıyla şöhret bulan, Şeyh Ali Alâeddin Atvel'dir.

Onlara selâm, sevgi ve saygıların hiç bitmeyecek olanı ile....

Hayırla kalın.

Fatmagül Çuhadar