Kastamonu’da günlük konuşmalarda kullanılan bazı sesler ve ekler, Türkçenin geçmişine ışık tutuyor. Yöre ağızlarından derlenen örnekler, standart Türkçede değişmiş bazı özelliklerin yerel konuşmalarda varlığını sürdürdüğünü ortaya koyuyor.
Daday ağzı üzerine yapılan araştırmada, Türkçenin eski dönemlerinde kullanılan damak n’sinin korunduğu belgelendi. Batı Karadeniz ağızlarını inceleyen bir başka çalışmada ise Kastamonu’dan kaydedilen bazı söyleyişlerin Eski Anadolu Türkçesiyle ortak özellikler taşıdığı belirlendi.
DADAY’DA ESKİ BİR SESİN İZİ
Engin Burak Daban’ın 2015 yılında hazırladığı “Daday İlçesi Ağzı” başlıklı yüksek lisans tezinde, bilimsel metinlerde “ŋ” veya “ñ” işaretiyle gösterilen damak n’sinin yörede hem kelimelerde hem de eklerde korunduğu belirtildi.
Genizden gelen bu sesin kullanıldığı örnekler arasında, standart Türkçedeki “bin” kelimesinin “biŋ”, “bana” kelimesinin ise “baŋa” biçimindeki söyleyişleri yer aldı.
Araştırmada, özellikle “baŋa” kullanımının Eski Türkçedeki damak n’sini koruduğuna dikkat çekildi. Böylece Daday’dan kayda geçirilen konuşmalar, eski bir ses özelliğinin yöredeki devamını belgeledi.
“ASLANLU” VE “AKILSUZ” SÖYLEYİŞLERİ GEÇMİŞE UZANIYOR
Kastamonu ağızlarının tarihî özellikleri damak n’siyle sınırlı kalmıyor. Burak Telli’nin 2020 yılında yayımlanan araştırmasında, Batı Karadeniz ağızları ile Eski Anadolu Türkçesindeki ekler karşılaştırıldı.
Çalışmada öne çıkan özelliklerden biri, bazı kelime ve eklerde “ı” ve “i” yerine “u” ve “ü” seslerinin kullanılmasıyla ortaya çıkan ünlü yuvarlaklaşması oldu.
Kastamonu’dan derlenen örneklerde “aslanlı” kelimesinin “aslanlu”, “pasaklı” kelimesinin “pasaklu”, “akılsız” kelimesinin “akılsuz” ve “anasız” kelimesinin “anasuz” biçiminde kullanıldığı kaydedildi.
Araştırmada, hem Eski Anadolu Türkçesinde hem de Batı Karadeniz ağızlarında yuvarlak ünlüyle kullanılan 16 ek tespit edildi. Bu eklerin bütün yerleşimlerde aynı biçimde kullanılmadığı belirtilirken, yuvarlak ünlülü eklerin belirgin olduğu yöreler arasında Kastamonu ve Bolu öne çıktı.
AYNI SES, KOMŞU YÖRELERDE FARKLILAŞABİLİYOR
Kastamonu’nun ilçeleri ve komşu yöreleri arasında da konuşma özellikleri bakımından farklılıklar bulunuyor. Daday üzerine yapılan çalışmada, damak n’sinin “y” sesine dönüşmesinin Bartın ve çevresinde belirgin olduğu, Daday’da ise seyrek görüldüğü belirtildi.
Leyla Karahan’ın ağız sınıflandırmasında da Tosya dışındaki Kastamonu ağızları; Zonguldak, Bartın ve Bolu’nun bazı kesimleriyle aynı alt grupta değerlendiriliyor. Araştırmalardaki bu ayrımlar, tarihî ses özelliklerinin yöreden yöreye farklı biçimlerde korunabildiğini gösteriyor.
