Aşıklı Sultan türbesinin kitabesi bulunamadığından dolayı yapının tarihi ve içinde yatan kişiler hakkında kesin bir bilgiye ulaşmak mümkün olmamıştır. Türbe hakkındaki bilgiler tamamen rivayetlere dayanmaktadır. Ancak 1116 yılı önemli bir dönüm noktası olarak kabul edildi, çünkü Kastamonu şehrinin Doğu Roma İmparatorluğu'ndan geri alınması sırasında birçok askerin burada şehit düştüğü araştırmalarda belirlendi. Bu sebeple türbenin burada şehit düşen kişilere ait olduğu ve yaklaşık 9 asırlık (12-13. yy) tarihi ve efsanevi hikayesiyle bilinen bir şehitlik olduğu halk tarafından kabul gördü.
Türbede yatan kişilerin kim olduklarına dair tam bir bilgi edinememekle birlikte, türbede bulunan 5 sandukadan birinin Aşıklı Sultan'a bir diğerinin ise Mağripli Mehmet Ağa'ya ait olduğu bilinmektedir. Aşıklı Sultan ve Mağripli Mehmet Ağa dışında dışında türbede bulunan diğer 3 sandukada bulunanların kimler olduğu ise tarihsel kayıtlarda ve kitabelerde yazılı olmadığından dolayı bilinmemektedir. Günümüze ulaşan iki katlı kümbet şeklindeki yapı Selçuklu mimarisi örneklerindendir. Türbe, 4,00 x 6,51 metre boyutlarında, ön yüzü kesme taş, diğer duvarları moloz taşla örülmüş, 100 cm duvar kalınlığına sahip bir yapıdır. Üstü beşik tonozla örtülü ana mekan ve mumyalık (alt kat) olmak üzere iki bölümden oluşmuştur. 1979 yılında restore edilen türbe çevresindeki yapılar yıkılarak geniş bir çevre düzenlemesine kavuşmuştur.
AŞIKLI SULTAN VE YANIK EVLİYA EFSANESİ
Aşıklı Sultan türbesinin halk arasında ''Yanık Evliya'' olarakta anılmasının ardında ilginç bir hikaye yatmaktadır.
Rivayete göre, bir gün türbeye dua etmek için gelen bir ziyaretçi duasının kabul olmadığını farkeder ve bu duruma öfkelenerek bir mum alarak tekrar türbeye gelir ve burada bir yangın çıkarır.Bu sırada dönemin valisi rüyasında üst üste 3 kez Aşıklı Sultan'ın imdat çağrısını işitir ve türbede yangın çıktığını görür. Hemen uyanarak türbeye doğru yola çıkar.Yangına erken müdahale edilmesi sayesinde türbe ve içindekiler yanmaktan tamamen kurtulur. Yangın sonrası Aşıklı Sultan'ın naaşının bulunduğu sanduka değiştirilmek istenir fakat sandukanın ayak kısmından alev alan Aşıklı Sultan 'ın naaşının hiç çürümemiş olduğu görülür.Bu olay sonrasında Aşıklı Sultan'ın bedeni halk arasında 'mumyalı' olarak düşünüldü.Aşıklı Sultan'ın çürümeyen naaşından yalnızca ayakları sandukanın camekan bölümünden ziyaretçilere gösterilmiş fakat bu uygulama daha sonra kaldırılmıştır.
TÜRBENİN MANEVİ ÖNEMİ VE ZİYARETÇİ BİLGİLERİ
Aşıklı Sultan Türbesi, Kastamonu halkı ve çevre illerden gelen ziyaretçiler için önemli bir manevi merkezdir. Türbenin çevresi 1979 yılındaki restorasyon çalışmalarından sonra genişletilmiş ve ziyaretçiler için düzenlenmiştir. Türbede yatan kişilerin şehit düşmüş olmaları, burayı özellikle duaların kabulü için ziyaret edilen bir yer haline getirmiştir.
Halk arasında Yanık Evliya olarak bilinen türbe, bu ilginç yangın efsanesi ve Aşıklı Sultan’ın naaşıyla ilgili hikayelerle daha da popüler hale gelmiştir.
Türbeyi ziyaret etmek isteyenler için, belli başlı kurallar vardır. Türbede, evliyanın ayakları bir süre ziyaretçilere gösterilmiş olsa da, bugün bu ziyaretler mümkün değildir. Türbenin manevi atmosferi korunarak, ziyaretçiler dua etmek ve adak adamak amacıyla gelirler. Türbenin açık olduğu saatler içinde ziyaretçiler türbeye girip dua edebilirler. Ayrıca, türbenin restorasyon sonrasında oldukça iyi korunduğu ve bakımının düzenli olarak yapıldığı bilinmektedir.
AŞIKLI SULTAN (AYAĞI YANIK) TÜRBESİNE NASIL GİDİLİR
Aşıklı Sultan türbesine ulaşım oldukça kolay.Şehir merkezinde yer alan türbeye özel araçlarıyla gitmek isteyen ziyaretçile için ulaşım kısa sürede mümkündür.Türbenin konumu Kale Kapısı mevkinde Honsalar mahallesinde Çınar sokak üzerinde bulunmaktadır.Türbeye toplu taşıma araçlarıylada ulaşım mümkün.Türbe üzerinde bulunan duraklarda inilerek türbeye ulaşım oldukça kolay. Şehir içinde birçok dolmuş hattı bu bölgeye hizmet vermektedir.Aşıklı Sultan türbesi Kastamonu'da görülmesi gereken yerlerden biri olup mutlaka ziyaret edilmesi gereken yerler arasındadır.
Aşıklı Sultan Türbesi açık adresi şu şekilde:
Aşıklı Sultan Türbesi, Honsalar, Çınar Sk. No:15, 37100 Kastamonu Merkez/Kastamonu
