Kapısındaki kitâbeye göre cami, hayırsever Hasan Efendi tarafından Hicri 997 (Miladi 1588–1589) yılında yaptırıldı. Haziresinde medfun bulunan Hasan Efendi’nin 1600 tarihli vakfiyesinde, Yukarıpazar’daki dört dükkânın gelirini farklı hayır hizmetlerine ayırdığı belirtilirken, caminin bulunduğu arazinin Halife Sultan Vakfı’na ait olduğu anlaşılıyor. Yapı, 1716 yılında minber eklenmesiyle mescit olmaktan çıkıp cami hüviyeti kazandı.
TAŞ DUVARLAR, AHŞAP TAVAN, HAT SANATI
Moloz taştan inşa edilen ve yaklaşık 95 santimetre kalınlığındaki duvarları tuğla kuşaklarla desteklenen caminin çatısı ahşap üzeri kiremitten oluşuyor. Sonradan eklenen avludan geçilerek ulaşılan harim, 6,80x12 metre ölçülerinde ve ahşap döşemeye sahip. Giriş hizasında geniş bir mahfil bulunuyor.
Kat kat kırlangıç geçme tekniğiyle yapılan ahşap tavanın ortasında, esmâü’l-hüsnâ ile çevrili süslü bir göbek yer alıyor. Duvarlarla tavanın birleştiği kuşakta ise Âyetel Kürsî yazısı dikkat çekiyor. Caminin içinde, Kastamonulu hattat Muhiddin Tanır, müftü Ahmet Keskin ve Kazasker Mustafa İzzet Efendi’ye atfedilen hat levhaları bulunuyor.
ORİJİNAL MİNBER VE DİKKAT ÇEKEN SÜSLEMELER
Bitkisel motiflerle süslenen alçı mihrap ile üzerindeki müsenna besmele ve “Yâ Hak” yazısı sanat değeri taşıyor. Kök boyalarla bezenmiş ahşap minberin orijinal olduğu belirtilirken, giriş kapısı üzerinde Kelime-i Tevhid ve 1135 tarihi yer alıyor. Pencereler ise revzenler, bitkisel motifler ve yazılarla süslenmiş durumda.
Üst kattaki mahfile çıkan bölümde, müezzinlere ayrılmış küçük bir mahfil ile 1948 tarihli “Yâ Hazreti Bilâl-i Habeşî” levhası bulunuyor. Ayrıca Râd Suresi’nin 28. ayeti ile Âl-i İmrân Suresi’nin 173. ayetinden bölümler cami duvarlarında yer alıyor. Briket malzemeyle yapılan mevcut minarenin ise geçen yüzyıla ait olduğu ifade ediliyor.
1937’DEN SONRA ONARILDI, İBADETE AÇIK
Vakıf kayıtlarına göre cami için iki dükkân vakfedildi. 1937 yılında Kâzım Altıoğlu’nun mülkiyetine geçen yapı, kapsamlı bir onarımdan sonra 1948’de yeniden ibadete açıldı. 1985 yılında Hacı Kemal Pattabanoğlu tarafından bir kez daha tamir edilen cami, günümüzde mirasçıların mülkiyetinde bulunuyor.
Asırlardır ayakta kalan Karanlık Cami, Kastamonu’nun kültürel ve dini mirasını yansıtan önemli tarihî camiler arasında ibadete açık olarak varlığını sürdürüyor.
